(4) De Bio van Stress; deel 2 - stress is gezond, of niet?

De 4 genoemde aanpassingssystemen maken een gezonde reactie mogelijk op impulsen vanuit de buitenwereld en ideëen uit je eigen binnenwereld. Je spieren spannen zich lichtjes bij het afgaan van de wekker (waarna je je graag wilt uitrekken), je hart slaat over bij het zien van een mooie vrouw (of spetter van een vent), je zit te zweten bij een tentamen (of bij het denken daaraan), je gaat dieper en sneller ademen bij hardlopen en veel, heel veel meer. Het is prima dat we deze aanpassingsreacties hebben en zelfs noodzakelijk voor een goede balans en dus vitaliteit in je leven. Het maakt je flexibel. Zonder enige activering of stress kunnen we niet goed leven en zeker niet goed presteren.

Stress en herstel: communicerende vaten
Een heel essentieel biologische systeem bij (ervaren) prikkels vanuit de buitenwereld is bijvoorbeeld het autonome zenuwstelsel. Binnen dit systeem zijn twee krachtvelden actief, welke daadwerkelijk zijn terug te vinden in verschillende zenuwbanen. De ene tak van dit zenuwstelsel (het ‘sympatische’ of aanjaag-systeem) zorg voor aanpassingen aan activiteit: snellere hartslag, meer transpiratie, vernauwing van de pupillen, vernauwing van huidbloedvaten, een competitieve stemming en meer. De andere tak van dit zenuwstelsel ('parasympatische' of zorgt voor de aanpassingen die nodig zijn voor herstel: versterking bloedsomloop in organen en huid, rustige, diepere ademhaling, een slaperige en/of verzoenende stemming.

Het autonome systeem kent dus niet zoiets als ‘lichamelijk’ of ‘psychisch’; activering én herstel betreft totale, complexe systemen van het humeur tot de doorbloeding van je kuitspieren of het bewegen van je dunne darm. Mits deze twee takken van dit systeem goed worden afgewisseld komt dat de lichamelijk groei ten goede. Dat is niet het geval als één van de takken gaat domineren.

Stress en stemming
De invloed van stress op je stemming is belangrijk om nog even te benadrukken. Een goed voorbeeld is wat er met sommige mensen (mannen vooral) gebeurt tijdens een sportwedstrijd, hoe onbeduidend deze ook is. Tijdens de wedstrijd raakt men altijd wat opgefokt en onaardig. Er ontstaat een neiging om de omgeving te manipuleren (scheidsrechter?) om het doel te bereiken. De adrenaline steigt. Na de wedstrijd heeft men hier alweer spijt van en gaat men gemoedelijk een biertje drinken. Alcohol schijnt adrenaline weer goed af te breken.

De opgefokte stemming kan belangrijk zijn (wegspringen voor een pizza-koerier die je bijna van de sokken rijdt), maar zou na een gebeurtenis weer moeten normaliseren. Ook als het gaat om iets wat je bedenkt (‘ik ben m’n sleutels vergeten’..) wat later niet waar blijkt te zijn.  Deze stemming is dus het resultaat van biologische processen en chemie.

Te weinig herstel: roofbouw
Stress wordt pas problematisch als er onvoldoende herstel is (of teveel!). Waarbij ook nog eens geldt: stress komt te paard, maar gaat te voet. Na een echte stressvolle gebeurtenis heeft je systeem even de tijd nodig om weer op een basisniveau te komen. Denk aan het ‘bijkomen’ na een bijna-ongeluk. Onderga je te snel weer een stressvolle prikkel, dan tellen de gevolgen dáárvan weer op bij de vorige en geraak je overspannen. En moe.

Ook bij milde stressoren (druk op het werk) is herstel van groot belang.  Onvoldoende herstel leidt tot ontregeling in één of zelfs alle vier de in deel 1 genoemde aanpassingssystemen. Er treden lichamelijke klachten op én veranderingen in je persoonlijkheid.

De ambulancechauffeur
Charles is nu zo'n twee jaar chauffeur van een ambulance. Hij doet dit met veel plezier, wat hem betreft is het een 'dream come true'. Nadat hij al enige maanden merkte wat moeilijker in slaap te komen, zeker na een late dienst, gaat het de laatste tijd helemaal mis. Niet alleen slaapt hij moeilijk in, hij wordt ook vaak wakker en piekert dan over zaken waar hij zich vroeger helemaal geen zorgen over maakte. Ook schiet hij makkelijk uit z'n slof en onlangs had hij zelfs een huilbui! In z'n vrije tijd komt hij moeilijk tot rust. Hij was al nooit zo'n zitter, maar nu heeft hij het voor z'n gevoel altijd druk met... ja met wat eigenlijk?

Bij Charles is er duidelijk sprake van een vorm van overspanning. door teveel opeenvolgende spannende ritten komt het actieve deel van zijn zenuwstelsel niet meer tot rust. De bijbehorende Adrenaline-spiegel zakt niet meer voldoende. Te meten zijn ook een snelle ademhaling in rust, een verhoogde hartfrequentie en veel zweten (op 'meten' kom ik nog terug). Inmiddels zijn -na een onderzoek-  de rij-tijden van al het ambulance-personeel aangepast.

De verschijnselen die Charles had komen ook voor bij Post-Traumatische stress.

(wordt vervolgd)