(5) De Bio van Stress: deel 3 stress is ongezond

Overbelasting van de 4 systemen
Voor de liefhebbers van neuropsychologie of psychofysiologie wordt het nu interessant. Er blijkt namelijk van alles mis te kunnen gaan in de biologische processen bij mens-omgevingsinteractie als er bij deze interactie teveel (of te weinig!) van ons wordt gevraagd. Niet leuk voor degenen die het overkomt echter; zeker niet omdat de meeste medici je in een lichamelijk of psychisch hok wensen te duwen.

1.       Bij overbelasting zal je selectie-vermogen, een functie dus van de hogere hersendelen, afnemen. De gevolgen hiervan zijn dat je minder goed onderscheid gaat maken tussen hoofd- en bijzaken, maar vooral dat je prikkels uit de buitenwereld als heviger gaat ervaren, net als druk menselijk gezelschap. Je raakt overprikkeld en niet zelden emotioneler en/of angstiger. Feestjes ga je vermijden.

2.       De constante voorspanning in de spieren, die al optreed bij de minste alertheid, veroorzaakt ‘spierknopen’ of ‘triggeroints’, doordat heel plaatselijk de bloedcirculatie wordt gestremd. Deze knopen kunnen knap pijnlijk worden en door de interactie met de zenuwen voel je deze pijn ook in een groter omliggend gebied (RSI !, spanningshoofdpijn !)

3.       De adrenaline in het lichaam vanuit het autonome zenuwstelsel zakt nog maar langzaam en houdt het lichaam in een actieve, opgefokte toestand, ook tijdens rustmomenten. Óf de passieve/herstellende tak van dit zenuwstelsel gaat domineren hetgeen leidt tot een meer sombere toestand, waarbij je nog maar moeilijk op gang komt

4.       Het cortisolniveau is zo vaak hoog in het bloed dat het minder goed gaat werken, maar het heeft wel allerlei schadelijke effecten (vooral op langere termijn). En geheid ga je slechter (door)slapen

Uitputting van de 4 systemen
De genoemde systemen kunnen echter ook uitgeput raken, maar hier is over het algemeen nog weinig onderzoek naar gedaan. Uitputting van je selecterend vermogen leidt ertoe dat je eigenlijk helemaal niet meer naar buiten kunt omdat je totaal overprikkeld bent; angst slaat om in paniek. De spieren kunnen helemaal verslappen, waarbij wel (hele) pijnlijke drukpunten aanwezig blijven. Dit lijkt een rol te spelen bij fibromyalgie. Je autonome zenuwstelsel kan zo slecht afgesteld raken dat je helemaal niet meer vooruit bent te branden. Dit speelt een grote rol bij het eigenlijke ‘burnout’. Ook de hormoon-as die zorgt voor de aanmaak van cortisol kan uitgeput raken. Hier is al redelijk wat onderzoek naar gedaan. Men spreekt ook wel over ‘bijnier-uitputting’. Het leidt tot hevige vermoeidheid en een slecht vermogen tot het uitvoeren van fysieke arbeid.

Aanleg
Niet bij iedereen treden deze overspanningsreacties en/of uitputtingsverschijnselen in gelijke mate op. Je kunt gerust spreken over ‘stresstypes’. De wijze van ontsporing hangt af van de heftigheid van de prikkel, je persoonlijkheid, de duur van de overbelasting, de aard van de overbelasting, je levensstijl, de ‘valentie’ van de prikkels (zijn het gebeurtenissen met veel negatieve emoties of gewoon alleen maar veel) en ook van eerder doorgemaakte trauma’s (zelfs die rond je eigen geboorte). Dit alles kan bij iemand op een x-moment een chemische cocktail veroorzaken waardoor hij/zij in een hyperactieve en/of stijve of uitgeputte of zelfs uitgebluste toestand kan komen. In grote lijnen kun je daarbij opmerken dat overspanning minder ernstig is dan uitputting. Overspanningsverschijnselen hebben we allemaal wel eens; het is zaak om deze signalen goed op te merken.

Overspanning én uitputting heeft een grote invloed op je persoonlijkheid. Reden dat veel mensen aangeven dat ze zichzelf niet meer zijn (en reden dat ze vaak belanden bij een psycholoog met de kans dat deze niet het complete plaatje overziet). Hierover later meer.

De psychiater in opleiding
Dorien (35) is psychiater in opleiding, na eerst de opleiding tot huisarts gedaan te hebben. Ook is ze inmiddels moeder van twee dochters. In de periode na haar doctoraal examen is ze zelf in therapie geweest in verband met onverwerkte zaken uit haar jeugd.
Na de 2e bevalling is Dorien nooit goed uitgerust. Tot overmaat van ramp krijgt de oudste dochter last van oorontstekingen met allerlei complicaties. Na de normale onrust door de baby is er nu opnieuw sprake van veel onderbroken nachten. Omdat haar man zo’n drukke baan heeft gaat zij er vaker uit.  Dorien wordt op gegeven moment erg somber en heel erg moe. Ze merkt een zekere onverschilligheid ontstaan jegens haar kinderen. Haar eigen jeugdtrauma’s spelen weer op en ze wil opnieuw in therapie, omdat ze concludeert dat ze e.e.a. blijkbaar toch niet goed heeft verwerkt. Ook bezoekt ze een fysiotherapeut, omdat de nek-schouderspieren ‘helemaal vastzitten’.

Dorien is duidelijk uitgeput aan het raken met een hele duidelijke oorzaak. Het slechtste wat ze nu kan gaan doen is in het verleden graven; dat zal de onrust in eerste instantie alleen maar versterken. Ze krijgt leefregels mee, waarvan de belangrijkste is dat ze een groot aantal nachten goed moet slapen bij voorkeur niet thuis. Naast de massage leert ze adem- en andere ontspanningsoefeningen. Na een paar nachten al gaat ze haar kinderen vreselijk missen, wat een goed teken is natuurlijk. Verder verdwijnen haar traumatische herinneringen als sneeuw voor de zon. Wel blijft ze de psycholoog bezoeken om beter te leren met haar grenzen om te gaan. De opleiding wordt wat opgerekt en de taken thuis beter verdeeld.