(9) Stressgevoeligheid is hormonaal bepaald (en leidt tot verschillende stresstypes)

Wie overspannen raakt krijgt klachten. In feite bepalen de symptomen de overspannenheid. Op internet circuleert deze lijst (die echter niet geheel wetenschappelijk is, maar wel een aardige indicatie). Niet iedereen krijgt echter dezelfde klachten. Deze kunnen heel verschillend zijn, hetgeen de verwarring rond burnout en overspannenheid alleen maar doet toenemen. Bij de een staat de vermoeidheid op de voorgrond, met lusteloosheid als gevolg,  terwijl anderen juist heel rusteloos en hyperactief worden. De ene persoon wordt heel gevoelig, emotioneler, terwijl de ander juist verhard en cynischer wordt.

Onze stressgevoeligheid en ook de symptomen waarmee we op over-stress reageren verschillen aanzienlijk. Dit heeft te maken met aanleg, persoonlijkheid, onze fysieke conditie, levenservaringen -waarbij mensen met meerdere negatieve ervaringen stressgevoeliger worden- en met de aard van de stress. Nou zijn dit een hoop onderwerpen waar ik gaandeweg deze blogs op terug zal komen. Nu wil ik eerst iets vertellen over de fysiologische basis onder deze verschillen.

Hormonen en neurotransmitters
De signalen uit de buitenwereld worden in ons lijf (inclusief brein) via complexe systemen verwerkt. Ik sprak eerder over de 4 systemen die bij deze signaalverwerking betrokken zijn. Selectie van de signalen, spierspanning, alertheid en energieprocessen treden gelijk op, zij het niet gelijktijdig. Hier zit al een bron van de verschillen. Om de klachten die bij overspanning op de voorgrond treden beter te begrijpen ga ik mij nu beperken tot de twee systemen, waarbij de huishouding van hormonen en neurotransmitters wordt geregeld, toelichten. Hier ligt namelijk een belangrijke bron van de verschillen tussen personen

                Alertheid
Alertheid wordt geregeld door het autonome zenuwstelsel, dat –zeker in eerste instantie-  buiten je wil om opereert, en gebruikt adrenaline en nor-adrenaline om de signalen door het lichaam te verspreiden. Hierdoor krijg je energie, maar dan het soort energie dat je krijgt van het drinken van koffie of Redbull: het maakt je waakzamer, opgewonden en meer prikkelbaar. Het hele systeem kan overprikkelt raken, zodat je veel moeilijker in slaap valt en (erg) onrustig wordt en mogelijk agressiever tegen andere mensen. Maar het systeem kan ook juist doorslaan naar de passieve kant. In dat geval voel je vaak sloom, kun je somber worden en wil  je juist steun van andere mensen. Adrenaline is een hormoon dat geproduceerd wordt in het bijniermerg en is ook van belang bij de synthese van de neurotransmitters dopamina, serotonine en dus nor-adrenaline. Allemaal belangrijke neurotransmitters voor de hersenen. Dit verklaart ook waarom sommige mensen verslaaft raken aan opwinding. Anderen hebben juist een zekere afkeer van teveel opwinding.

                Energie
De basis voor onze energie-huishouding is gelegen in het goed functioneren van de cortisol-aanmaak in de bijnierschors. Cortisol is een immens belangrijk hormoon dat vervolgens o.m. de stofwisseling in de spieren en de hersenen (en andere organen) stimuleert (door cortisol wordt glucose vrijgemaakt). Cortisolproduktie in onderdeel van de biologische klok. In de ochtend (o.a. onder invloed van licht) wordt het meeste aangemaakt en is zo een interne wekker.  Bij taken die energie vragen (bijvoorbeeld door toename van de alertheid) past de corisolaanmaak zich aan (neemt toe). De produktie wordt door de cortisol zelf afgeremd (feedback-mechanisme); maar dit kan bij aanhoudende activiteit of aanhoudende alertheid verstoort raken, zodat de cortisolaanmaak hoog blijft. Er komt dan teveel cortisol in ons bloed, met schadelijke lange  termijneffecten (b.v. op de bloedvaten). Op korte termijn merk je dat je (veel) vroeger gaat wakker worden. De bijnierschors kan ook uitgeput raken en dit leidt tot een tekort aan cortisol. Het gaat meestal om subtiele, moeilijk te meten verschillen, maar de effecten kunnen groot zijn, zoals hypersomnia (teveel slapen) en chronische moeheid zonder aanwijsbare reden.

Belangrijke verschillen tussen de twee systemen
Het (nor)adrenaline-systeem en cortisolsysteem beïnvloeden elkaar en vinden beide hun basis in de bijnieren. Maar er zijn belangrijke verschillen in tempo van produktie, in afbraak van de produktie, in de werkzaamheid en wat er gebeurt bij onderproduktie. Deze verschillen hebben te maken met onze biologie, aanleg (genetische factoren) en gebeurtenissen (persoonlijke factoren). Voor wie het interesseert vind hier een overzicht van de verschillen (vrijwel onderaan de pagina)

4-stresstypes
In feite ontstaan door de invloed van de stresshormoon-systemen vier (over)stresstypes, die hiernaast in een schema weergegeven staan (klik voor vergroting). Dit schema is verre van compleet, maar ik ga nog regelmatig terugkomen op deze stresstypes. 

Het verhaal van Patricia
Patricia is een actieve en ambitieuze vrouw als ze een gecompliceerde 2e bevalling heeft, die eindigde in een keizersnee. Onderdeel van de nabehandeling was een injectie met adrenaline (wat men ook gebruikt bij een hartstilstand). Door een medische fout kreeg ze 100x de dosering die bedoeld was. Hierdoor raakte haar hele systeem overhoop en was het ook even kantje boord op de IC.

Na haar herstel is haar persoonlijkheid totaal veranderd. Ze heeft flink last van concentratiestoornissen zodat ze niet meer haar oude werk kan doen, maar het interesseert haar ook veel minder. Ze gaat zich veel meer bezighouden met spirituele zaken, wat daarvoor ondenkbaar was. Haar huwelijk strand en haar ex krijgt het grootste deel van de zorg voor de kinderen toegewezen. Zij krijgt een weekend-regeling én dat vindt ze ook beter zo. Ze is heel snel moe.

De overdosis adrenaline lijkt een desastreus effect gehad te hebben op de bijnieren die veel minder goed lijken te functioneren. Haar energieniveau is flink gedaald, maar ook haar interesse in de echte wereld (alertheid). Er zijn haar inziens andere inzichten voor teruggekomen en ze kan ermee leven. Om wat meer energie te krijgen wil ze wel een activeringsschema.