(13) Over de termen: burnout, overspannenheid, bijnieruitputting en meer

Omdat er in de medische wereld onduidelijkheid is over aandoeningen als burnout of overspannenheid worden er ook diverse termen gebruikt door elkaar heen gebruikt. Zoals ik al aangaf leidt dit tot toename van de verwarring. Om je te helpen bij je communicatie met de buitenwereld zal ik veel van de gehanteerde termen hier toelichten. Hierdoor zal het voor jou zelf mogelijk ook duidelijker worden. Of niet?

                Stress
Stress is niets anders dan de reactie van het totale ‘systeem’ (van mensen en dieren) op uitwendige prikkels, en bij de mens dus ook inwendige prikkels als gedachtes en ideeën). Dit maakt een adequate reactie op de prikkel mogelijk (of niet). Deze reactie kan variëren van meer aandacht, meer spierspanning, alertheid en meer energie tot in de kleinste chemische reacties aan toe.

Overspannenheid
Overspannenheid is een term die al tientallen jaren gebruikt wordt voor mensen die er doorheen zitten. Het trof en treft bijna altijd mensen die te hard hebben gewerkt en/of hierbij veel tegenslag hebben.  Ik vind het een goede term, maar letterlijke overspannenheid treft maar een deel van de mensen die teveel stress hebben gehad. De boel is overspannen, ofwel er is teveel spanning. Er is meer spanning dan voor een situatie is vereist of om een situatie te kunnen hanteren. In mijn ogen zijn dan zowel het adrenaline-systeem (autonome zenuwstelsel) als het cortisol-systeem (hormoon-as hersens-bijnieren) in overproduktie. Er zitten dan zoveel stresshormonen in je lijf dat je helemaal niet meer tot rust kan komen. Je voelt je lichamelijk én psychisch niet in orde en slaapt heel slecht. Ook kun je sterk emotioneel reageren om kleine gebeurtenissen.

Burnout
Burnout is een modernere term. Deels is deze in de plaats gekomen voor overspannenheid, maar vooral verwijst het naar een specifieke situatie die als volgt wordt gedefinieerd; een toestand van drie, min of meer samenhangende verschijnselen: uitputting (extreme vermoeidheid), cynisme vooral m.b.t. het werk, en een lager zelfbeeld van de eigen competenties. In tegenstelling tot overspannenheid is men niet meer extreem onrustig. Integendeel soms. Men is niet meer vooruit te branden. In mijn ogen is burnout een meer ernstige toestand als overspannenheid. De laatste tijd zijn er namelijk ook aanwijzingen dat er behalve stoornissen in de hormoonaanmaak (te veel of juist te weinig) ook afwijkingen zijn in de hippocampus, een belangrijke structuur in de hersenen. Alle stresstypen die ik eerder heb genoemd –en waar ik nog op terug zal komen-  kunnen eindigen als een burnout.

Aanpassingsstoornis
De term aanpassingsstoornis komt uit het handboek voor psychologische aandoeningen (DSM) en is eigenlijk een hele goede term. Je vermogen tot aanpassing is namelijk fors afgenomen. De rek is eruit. De aanpassingsstoornis kan dan mild zijn of fors. De milde variant komt erg veel voor! Volgens mij zeker meer dan de helft van de werkende bevolking. Maar er zijn hier tegenstrijdige wetenschappelijke data over. Vreemd genoeg staat in ditzelfde handboek dat de aandoening met een half jaar over zou moeten zijn (kennelijk ongeacht of het mild of ernstig is) en is deze diagnose nu uitgesloten van zorg die vergoed wordt door de zorgverzekering. Dus gaan psychologen/psychiaters nu andere termen gebruiken om hun behandeling vergoed te krijgen.

Paniekstoornis/Hyperventilatie
Angst gaat vaak gepaard met heel snel ademen en andersom. Het is vaak niet duidelijk wat het eerste komt. Heel snel ademen is één van de symptomen van overspanning (hoge adrenaline). Dit kan bij sommigen gepaard gaan met hartkloppingen en vervolgens  (doods)angst of paniek. Iemand die een hyperventilatieaanval heeft is dus zeker overspannen. Andersom hoeft dus iemand die overspannen is geen last te hebben van paniek of hartkloppingen. Angst en hyperventileren past heel goed bij het hooggevoelige stresstype. Bij serieuze hyperventilatie is er een dysbalans tussen O2 en CO2 in het bloed, waardoor je ook duizelig kan worden of flauwvallen. Mensen met angst/hyperventilatie kunnen ook ‘out of the blue’ emotioneel worden.

PTSS
Post-traumatische stressstoornis is natuurlijk wel een wijd erkende vorm van (over)stress. Het is een typische adrenaline overreactie, doordat het aanvankelijke hevige stressmoment keer op keer wordt herbeleeft. Men blijft, bij niet goed verwerken van dit trauma, in een heel opgefokte toestand. Zeker mensen die een aantal flinke stressmomenten achterelkaar heeft beleeft (bijvoorbeeld soldaten) kunnen hier flik last van hebben. Met totale veranderingen van de persoonlijkheid tot gevolg. Een flink aantal wat minder hevige stressmomenten kan ook leiden tot PTSS, zeker bij hooggevoelige mensen.

Overwerktheid
Als je harder werkt dan je aan kan raak je overwerkt. Overwerkt wil nog net zeggen burnout. Er zijn wel duidelijk waarschuwende symptomen zoals toename van cynisme en fysieke klachten. De opnamecapaciteit verminderd. Maar er is zeker geen vreselijke onrust of angst; misschien wel somberheid (van voorbij gaande aard).  Ik gebruik de term bij één van mijn stresstypes, maar dat is geen gemeengoed.

Overtraindheid
In de (top)sportwereld hanteert men de term overtraindheid als iemand teveel heeft getraind; ofwel onvoldoende rust heeft genomen tussen trainingen (en wedstrijden). Naast blessureleed gaat dit gepaard met heel veel van de verschijnselen van een burnout, zoals vermoeidheid, emotionaliteit en cynisme.

Chronische vermoeidheid (of bijnieruitputting)
Aanhoudende sterke vermoeidheid, ook wel Chronische Vermoeidheidssyndroom (CVS) genoemd, wordt veelal apart bestudeerd van Burnout. Het kan in elkaars verlengde liggen, maar het heeft ook vaak een infectie als uitlokkende factor. Steeds meer onderzoek wijst op een uitputting van de cortisol-aanmaak in de bijnieren (bijnier-uitputting). Dit is overigens niet zo makkelijk te diagnosticeren, aangezien er geen vaste referentiewaarde is voor cortisol. 
Mijn inziens kan iedereen dit oplopen, als hij/zij maar genoeg roofbouw blijft plegen, maar het zal het meest voorkomen bij het oververmoeide type, waarbij ook de adrenaline aanmaak niet erg groot is (qua aanleg!).

Chronische pijn
We spreken over chronische pijn als een of meerdere lichaamsdelen langer dan 6 weken pijn doen zonder dat daar een duidelijke verklaring voor is. Het is een heel veel voorkomend probleem, maar de relatie met stress is nog niet 100% duidelijk. Bij chronische pijn lijkt er sprake te zijn van verhoogde gevoeligheid in de zenuwbanen (dus niet –alleen- in het lichaamsdeel zelf). Verhoogde prikkelbaarheid is wel duidelijk iets dat thuishoort bij een hoger stressniveau. Vaak gaat het bij chronische pijn om een combinatie van een stressvolle gebeurtenis of periode met het blesseren van een lichaamsdeel. Dit speelt bijvoorbeeld heel duidelijk bij ‘Fantoompijn’: iemand houdt pijn in b.v. een been dat er niet meer is. De amputatie of het ongeluk is uiteraard een stressvolle gebeurtenis, die de zenuwen in een verhoogde staat van prikkelbaarheid houdt. Sowieso is het langdurig hebben van (onverklaarde) pijn een nieuwe bron van stress.

SOLK
Somatisch Onverklaarde Lichamelijke Klachten is een term die redelijk internationaal gebruikt wordt (in het Engels bijvoorbeeld als M.U.S., medically unexplained symptoms) en is dé illustratie van het feit dat het medisch model van fysiek of psychisch niet houdbaar is. SOLK is hierbij een restcategorie. Men weet er geen raad mee en gebruikt dan deze term maar. Alle genoemde termen/aandoeningen hierboven vallen eronder en nog meer (fybromyalgie, prikkelbare darmsyndroom ..). Mijn ervaring met SOLK is dat het gaat om reële lichamelijke klachten binnen een context van stress, overbelasting en het niet goed aanpassen van het lichaam aan gebeurtenissen. Medici én de patiënt moeten bereid zijn om hun klachten vanuit meerdere invalshoeken te bekijken en niet proberen tot iedere prijs om een lichamelijke oorzaak te vinden.